«Scientia potentia est» – «Η γνώση είναι δύναμη».
Η φράση του Francis Bacon δεν εκφράζει μόνο το πνεύμα της επιστημονικής αναγέννησης, αλλά και έναν πανάρχαιο, Εσωτερικό Νόμο: ότι η Αληθινή Γνώση είναι το Φως που μεταμορφώνει την ύλη σε πνεύμα, το πεπερασμένο σε άπειρο. Από τον Πλάτωνα έως τους Ερμητικούς Μύστες, η Γνώση κατανοείται ως Μύηση, ως ανάβαση του ανθρώπου προς το Θείο.
Η Γνώση ως Εσωτερική Αλχημία
Η Αλχημία, πέρα από την εξωτερική της μορφή -την αναζήτηση του Χρυσού- υπήρξε πρωτίστως Φιλοσοφία της Μεταμόρφωσης.
Ο Αλχημιστής δεν επιδιώκει να μετατρέψει το μολύβι σε χρυσό, αλλά το σκοτάδι του εαυτού σε Φως. Όπως έγραφε ο Ερμής ο Τρισμέγιστος στο Corpus Hermeticum:
«Ό,τι είναι κάτωθεν είναι ως εκείνο το άνωθεν, και ό,τι είναι άνωθεν είναι ως εκείνο το κάτωθεν, διά να τελειωθούν τα θαύματα του Ενός.»
Αυτή η αρχή -το «όπως πάνω, έτσι και κάτω»- εκφράζει τη βαθιά ενοποιητική όραση της γνώσης. Η αληθινή δύναμη του ανθρώπου έγκειται στην εσωτερική του ικανότητα να εναρμονίζει τον μικρόκοσμο του εαυτού με τον μακρόκοσμο του σύμπαντος.
Η γνώση γίνεται τότε μια Αλχημική Πράξη, ένας Μυστικός Γάμος της Ύλης και του Πνεύματος.
Η Θεουργία και η συμμετοχή στο Θείο
Η Θεουργία -η Ιερή Τέχνη της ένωσης με το Θείο μέσω τελετουργίας και καθάρσεως- αναγνωρίζει τη γνώση ως πράξη ιερής ανάμνησης. Ο νεοπλατωνικός Ιάμβλιχος έγραφε:
«Η θεουργία δεν είναι λόγος, αλλά ενέργεια ανώτερη του λόγου, είναι η ένωση του ανθρώπινου με το Θείο μέσω της γνώσης που γίνεται πράξη.»
Εδώ, η γνώση δεν είναι πια θεωρία αλλά θεία μετοχή. Ο στοχαστής δεν «κατέχει» τη γνώση, κατέχεται από αυτήν. Όταν ο νους καθαίρεται από τα πάθη, γίνεται διάφανος και επιτρέπει στο φως του Θείου Νου να διαπεράσει την ύπαρξη. Αυτή είναι η ανώτερη μορφή δύναμης: η ένωση με την Πηγή.
Η Καμπαλά και το Δέντρο της Ζωής
Στην Καμπαλιστική Παράδοση, η γνώση (Da’at) βρίσκεται στο κέντρο του Δέντρου της Ζωής, ως σύνδεσμος ανάμεσα στη Σοφία (Chokhmah) και στη Νόηση (Binah).
Η γνώση, σύμφωνα με τους ραβίνους μύστες, δεν είναι απλή διανοητική κατανόηση, αλλά ενεργητική συμμετοχή στη Θεία ροή.
Όπως αναφέρεται στο Zohar:
«Η γνώση είναι η φλόγα που ενώνει την καρδιά με το Πνεύμα. Όποιος γνωρίζει, γίνεται ένα με το Άγνωστο.»
Η γνώση εδώ είναι ένωση, όχι πληροφορία. Είναι η εμπειρία του Θείου μέσα στην ίδια την ανθρώπινη ψυχή, η κατάβαση του φωτός στα βάθη της ύλης και η ανάβασή του πάλι προς το άπειρο.
Ο Ερμητισμός και το Μυστήριο του Νου
Ο Ερμητισμός, όπως εκφράζεται στα Λόγια του Ερμή του Τρισμέγιστου, διδάσκει ότι η γνώση είναι ο δρόμος προς την αυτογνωσία και μέσω αυτής, προς τη γνώση του Θεού:
«Γνώρισε τον εαυτό σου, και θα γνωρίσεις τα πάντα: Θεούς και σύμπαντα.»
Εδώ, η γνώση δεν είναι μια εξωτερική συλλογή ιδεών, αλλά μια ανακάλυψη της Εσωτερικής Θεότητας. Ο άνθρωπος είναι ένα ζωντανό σύμπαν, κάθε γνώση του κόσμου είναι ταυτόχρονα γνώση του Εαυτού.
Η Ερμητική Σοφία βλέπει τη γνώση ως Θέωση μέσω συνείδησης, τη μεταμόρφωση του νου σε καθρέφτη του Θείου.
Ο Αποκρυφισμός και η Μυστική Δύναμη του Λόγου
Στις Αποκρυφιστικές Παραδόσεις, η γνώση είναι πάντα Κρυφή (Occulta), όχι γιατί απαγορεύεται, αλλά γιατί απαιτεί Εσωτερική προετοιμασία. Ο Éliphas Lévi, σημαντικός αποκρυφιστής του 19ου αιώνα, έγραψε:
«Η γνώση είναι δύναμη μόνο για εκείνον που γνωρίζει να τη χειριστεί χωρίς να καταστραφεί από αυτήν.»
Ο Αποκρυφισμός υπενθυμίζει ότι κάθε φως ρίχνει και σκιά. Όποιος αναζητά τη γνώση για εξουσία, θα χάσει και τη μία και την άλλη. Όποιος όμως αναζητά τη γνώση για κατανόηση, γίνεται φορέας του ίδιου του Κοσμικού Λόγου, εκείνου που «εν ἀρχῇ ἦν».
Η Μύηση της Γνώσης
Η γνώση, είτε επιστημονική είτε μυστική, είναι πάντοτε πορεία: από την άγνοια στο φως, από το εγώ στο όλον.
Ο Αλχημιστής, ο Ερμητιστής, ο Θεουργός, ο Καμπαλιστής, δεν διαφέρουν στον σκοπό τους, όλοι αναζητούν την ίδια Αλήθεια με διαφορετικά ονόματα.
Και όπως αναφέρει ο Σμαράγδινος Πίνακας του Ερμή:
«Είναι αληθές, χωρίς ψεύδος, βέβαιο και άκρως αληθινό: αυτό που είναι κάτωθεν είναι ως εκείνο το άνωθεν, και αυτό που είναι άνωθεν είναι ως εκείνο το κάτωθεν, ώστε να πραγματοποιηθούν τα θαύματα του Ενός.»
Έτσι, η ρήση του Bacon αποκτά βαθύτερη διάσταση:
Η Γνώση δεν είναι απλώς Δύναμη, είναι Μύηση.
Η δύναμή της δεν βρίσκεται στην εξουσία, αλλά στη μεταμόρφωση. Όποιος γνωρίζει αληθινά, δεν κυριαρχεί επάνω στον κόσμο, ενώνεται με αυτόν.
Μιχάλης Γρηγορίου