Τον 19ο αιώνα, μια γυναίκα αμφισβήτησε τις διαφορετικές θρησκείες ως προς τις δογματικές πτυχές τους, δείχνοντας ότι όλες είναι ατελείς και καμία δεν έχει αποκλειστική επαφή με τον θεϊκό κόσμο.
Αλλά η Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ (1831-1891) έδειξε επίσης ότι κάθε μεγάλη θρησκεία έχει, στον πυρήνα της, εσωτερική επαφή με την αιώνια και παγκόσμια σοφία που είναι η κοινή κληρονομιά όλης της ανθρωπότητας.
Χρησιμοποιώντας τον όρο που δημιουργήθηκε από τον Αμμώνιο Σάκκα της Αλεξάνδρειας τον δεύτερο και τρίτο αιώνα της χριστιανικής εποχής, η Έλενα χρησιμοποίησε τη λέξη “θεοσοφία” για να αναφερθεί σε αυτή την αρχέγονη σοφία και ίδρυσε, στη Νέα Υόρκη το 1875, το σύγχρονο εσωτερικό κίνημα.
Αμφισβήτησε επίσης τα επιστημονικά δόγματα της εποχής και αναβίωσε την κλασική παράδοση σύμφωνα με την οποία η θρησκεία, η επιστήμη και η φιλοσοφία πρέπει να αναγνωρίζονται ως αχώριστες σε ένα σύμπαν στο οποίο κάθε πράγμα έχει ζωή και κίνηση μέσα του και συνδέεται με όλα τα άλλα μέρη του σύμπαντος.
Με μια ιδιαίτερη ευαισθησία, προώθησε για κάποια χρόνια, παραψυχολογικά φαινόμενα, για να δείξει σε πρακτικό επίπεδο, ότι το σύμπαν δεν έχει μόνο τρεις διαστάσεις και ότι η ζωή είναι μεγαλύτερη από τον κόσμο των πέντε αισθήσεων. Δουλεύοντας σε επαφή με raja-yogis των Ιμαλαΐων -σοφούς που λειτουργούν σε ένα διαισθητικό επίπεδο συνείδησης- η Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ εργάστηκε για τη μη δογματική κατανόηση ότι όλοι οι άνθρωποι είναι αδέρφια, χωρίς διάκριση φυλής, πίστης, φύλου, ιδεολογίας ή κοινωνικής κατάστασης.
Σε αντάλλαγμα, την περιφρονούσαν, την αποκαλούσαν τρελή, τσαρλατάνα και ψεύτρα. Επίσης, παρεξηγήθηκε και δέχθηκε επίθεση μέσα στο ίδιο το θεοσοφικό κίνημα που ίδρυσε.
Το 1885, στο αποκορύφωμα μιας εκστρατείας κληρικών, ενάντια στις οικουμενικές ιδέες της, που ανέτρεψαν τις δογματικές πεποιθήσεις, η Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ έγινε στόχος έρευνας από την Εταιρεία Ψυχικής Έρευνας (Society for Psychical Research) στο Λονδίνο, η οποία χαρακτηρίστηκε ως μια “συναρπαστική” περίπτωση απάτης.
Σχεδόν εκατό χρόνια μετά τη “δίκη”, λαμβάνοντας υπόψη ορισμένες μελέτες και στοιχεία, η Εταιρεία Ψυχικής Έρευνας (S. P. R.) προσέλαβε έναν ειδικό σε θέματα απάτης και πλαστογραφίας, τον Βέρνον Χάρισον, για να επανεξετάσει την “καταδίκη” της Έλενας Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ.
Η τεχνική έρευνα ανέτρεψε διαμετρικά τη θέση της Εταιρείας Ψυχικής Έρευνας (S. P. R.) και ο Χάρισον έγραψε ένα βιβλίο με τα συμπεράσματά του. Κατέθεσε ότι υπήρξε πράγματι απάτη. Όχι από την Μπλαβάτσκυ, αλλά από τους κατηγόρους της. Τα στοιχεία κατά της Μπλαβάτσκυ ήταν πλαστά. Το 1986, η Εταιρεία Ψυχικής Έρευνας (S. P. R.) στο Λονδίνο έκανε μια δημόσια, πλήρη αυτοκριτική. Αν και αργά, η αποκατάσταση χρησίμευσε για να αποκατασταθεί η αλήθεια. Οι πιο ανενημέρωτοι, ωστόσο, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την Μπλαβάτσκυ σήμερα με βάση τις συκοφαντίες και τις προκαταλήψεις του 19ου αιώνα.
Λιγότερο από 150 χρόνια μετά τον θάνατό της, τεκμηριώνεται ότι η ζωή και το έργο της Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ είχαν ισχυρό θετικό αντίκτυπο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Ωστόσο, πολλά από αυτά που έγραψε και δημοσίευσε κατά τη διάρκεια της ζωής της δεν έχουν ακόμη κατανοηθεί και αποκωδικοποιηθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια. Υπάρχουν προβλέψεις ότι η σημασία της προσφοράς της Μπλαβάτσκυ θα γίνει καλύτερα αντιληπτή στο μέλλον.
Η Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ έγραφε ακούραστα σε όλη της τη ζωή, επιστολές, άρθρα και βιβλία. Η έκδοση των άρθρων και των σύντομων κειμένων της, τα “Collected Writings” (“Συλλογικά Γραπτά”), απασχόλησε 15 τόμους. Τα έργα της καταλαμβάνουν σχεδόν 30 τόμους συνολικά, με κορυφαία σημεία όπως το “Η Μυστική Δοξασία” (“The Secret Doctrine”), “Το Κλειδί της Θεοσοφίας” (“The Key to Theosophy”), “Ίσις Αποκεκαλυμένη” (“Isis Unveiled”) και “Η Φωνή της Σιγής” (“The Voice of the Silence”).
Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένας διάλογος με το σύνολο των εργασιών της Έλενας Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ.
1) Τι σημαίνει η λέξη Θεοσοφία;
Απ: Σημαίνει “θεϊκή σοφία”, ή σοφία των θεών, όπως η θεογονία είναι η γενεαλογία των θεών. Η λέξη “θεός” σημαίνει “ένας θεός” στα ελληνικά, ένα από τα θεϊκά όντα – σίγουρα όχι “Θεός” με την έννοια που δίνεται στον όρο σήμερα. Επομένως, δεν είναι “σοφία του Θεού”, όπως μεταφράζεται από ορισμένους, αλλά “θεϊκή σοφία” , η σοφία που κατέχουν οι θεοί.
2) Ποια είναι η προέλευση του ονόματος;
Απ: Μας το μετέφεραν οι φιλόσοφοι της Αλεξάνδρειας, γνωστοί ως φίλοι της αλήθειας, φιλαλήθεις , από το φιλώ, φίλε, και την αλήθεια. Το όνομα Θεοσοφία χρονολογείται από τον τρίτο αιώνα της εποχής μας και εισήχθη από τον Αμμώνιο Σάκκα και τους μαθητές του, οι οποίοι εισήγαγαν το εκλεκτικό θεοσοφικό σύστημα.
3) Ο στόχος των Θεοσόφων της Αλεξάνδρειας ήταν ο ίδιος με εκείνον των σύγχρονων Θεοσόφων;
Δηλαδή να δημιουργήσουν μια αντίληψη και ένα χώρο για να βιώσουν την καθολική αδελφότητα όλων των ανθρώπων, με βάση μια κοινή ηθική και την αναγνώριση ορισμένων αιώνιων αληθειών που υπάρχουν σε διαφορετικές φιλοσοφίες, θρησκείες και επιστήμες. Όμως ο στόχος δεν είναι εύκολος και δεν φαίνεται εφικτός να τον πετύχεις χωρίς αυτογνωσία. Πώς μπορούμε να μορφωθούμε χωρίς δόγματα, ανταλλάσσοντας μικρότερες επιθυμίες για την αναζήτηση της ειρήνης και της αλήθειας;
Απ: Όταν η επιθυμία αναζητά αυτό που είναι καθαρά αφηρημένο, όταν η επιθυμία έχει χάσει κάθε ίχνος ή απόχρωση του “εγώ”, τότε έχει γίνει καθαρή.
Το πρώτο βήμα προς αυτή την αγνότητα είναι να εξαλειφθεί η επιθυμία για υλικά πράγματα, αφού αυτά μπορεί να τα απολαύσει μόνο η προσωπικότητα.
Το δεύτερο βήμα είναι να σταματήσετε να επιθυμείτε για τον εαυτό σας ακόμη και αφηρημένα πράγματα όπως δύναμη, γνώση, αγάπη, ευτυχία ή φήμη. Γιατί τελικά είναι όλοι εγωιστές.
Η ίδια η ζωή διδάσκει αυτά τα μαθήματα. γιατί όλα αυτά τα αντικείμενα του πόθου γίνονται καρποί της “Νεκράς Θάλασσας” τη στιγμή που επιτυγχάνονται. Αυτό το μάθαμε από τη δική μας εμπειρία. Η διαισθητική διορατικότητα συλλαμβάνει τη θετική αλήθεια, ότι η ικανοποίηση μπορεί να επιτευχθεί μόνο στο άπειρο. Η θέληση κάνει αυτή την πεποίθηση ένα πραγματικό γεγονός στη συνείδηση, έως ότου, επιτέλους, όλη η επιθυμία επικεντρωθεί σε αυτό που είναι Αιώνιο.
4) Τι χρειάζεται λοιπόν να γίνει για να επιτευχθεί αληθινή αυτογνωσία;
Απ: Η πρώτη προϋπόθεση για να αποκτήσουμε αυτογνωσία, είναι να συνειδητοποιήσουμε βαθιά, την άγνοιά μας. Νιώθουμε με κάθε ίνα της καρδιάς μας ότι αυταπατόμαστε αδιάκοπα.
Η δεύτερη απαίτηση είναι η ακόμη βαθύτερη πεποίθηση ότι μια τέτοια γνώση -σίγουρη, διαισθητική γνώση- μπορεί να αποκτηθεί με προσπάθεια.
Το τρίτο και πιο σημαντικό είναι μια αδάμαστη αποφασιστικότητα για την απόκτηση και την αντιμετώπιση αυτής της γνώσης. Η αυτογνωσία αυτού του είδους δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω αυτού που συνήθως ονομάζεται “αυτοανάλυση”. Δεν αποκτάται με συλλογισμό ή κάποια εγκεφαλική διαδικασία, γιατί είναι η αφύπνιση της συνείδησης της θείας φύσης στον άνθρωπο.
Η απόκτηση αυτής της γνώσης είναι μεγαλύτερο επίτευγμα από το να κατέχεις τα στοιχεία της φύσης ή να γνωρίζεις το μέλλον.
5) Αυτό που περιγράφεις είναι αδιαχώριστο από την αφύπνιση της διαίσθησης. Πώς μπορεί κανείς να αναπτύξει αληθινή διαίσθηση;
Απ: Πρώτον, ασκώντας τη. Και δεύτερον, μη χρήσης της, για προσωπικούς σκοπούς. Για να το ασκήσει σημαίνει ότι πρέπει να ακολουθείται από λάθη και ήττες, έως ότου, από ειλικρινείς προσπάθειες χρήσης του, αποκτήσει τη δική του δύναμη. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να κάνουμε λάθος πράγματα και να αγνοούμε τα αποτελέσματα, αλλά σημαίνει ότι εγκαθιστώντας τη συνείδησή μας σε σωστή βάση υιοθετώντας τον χρυσό κανόνα, κάνουμε χώρο για τη διαίσθηση και αυξάνουμε τη δύναμή της.
Αναπόφευκτα, θα κάνουμε λάθη στην αρχή, αλλά αν είμαστε ειλικρινείς τότε η διαίσθησή μας θα λάμψει πιο καθαρά και δεν θα αποτύχει. Θα πρέπει να προσθέσουμε τη μελέτη των έργων εκείνων που περπάτησαν αυτό το μονοπάτι στο παρελθόν και ανακάλυψαν τι είναι πραγματικό και τι όχι. Λένε ότι ο Ανώτερος Εαυτός είναι η μόνη πραγματικότητα. Ο εγκέφαλος πρέπει να έχει πρόσβαση σε ευρύτερες απόψεις της ζωής (…).
6) Η εσωτερική φιλοσοφία που διατυπώσατε διδάσκει ότι η εξέλιξη της ανθρωπότητας είναι μέρος της εξέλιξης του πλανήτη και ότι τα πάντα στον κόσμο (όπως και στη ζωή κάθε ατόμου) υπακούουν σε κύκλους, με τακτικές περιόδους δραστηριότητας και ανάπαυσης, εξωτερικής δραστηριότητας και εσωτερικής υποχώρησης. Τόσο οι άνθρωποι όσο και τα σύμπαντα μετενσαρκώνονται: όλα είναι κυκλικά. Στη φύση τίποτα δεν χάνεται, τίποτα δεν δημιουργείται, όλα ανακυκλώνονται. Και στο έργο “Η Μυστική Δοξασία” (“The Secret Doctrine”), που δημοσιεύτηκε το 1888, δηλώνετε ότι ο άξονας της Γης υφίσταται αλλαγές περιοδικά, γεγονός που προκαλεί βαθιές γεωλογικές αλλαγές…
Απ: Το δόγμα ότι οι κόσμοι και οι φυλές καταστρέφονται περιοδικά, άλλοτε από νερό, άλλοτε από φωτιά (ηφαίστεια και σεισμοί) και ότι στη συνέχεια ανανεώνονται, είναι τόσο παλιό όσο ο άνθρωπος.
Αυτό το πίστευαν ο Μανού, ο Ερμής, οι Χαλδαίοι και όλη η αρχαία Παράδοση. Η επιφάνεια της Γης έχει αλλάξει δύο φορές από φωτιά και δύο φορές από νερό από τότε που εμφανίστηκε για πρώτη φορά ο άνθρωπος εδώ. Όπως η γη χρειάζεται ξεκούραση και ανανέωση, νέες δυνάμεις και αλλαγές στο έδαφος, έτσι το χρειάζονται και οι ωκεανοί. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια περιοδική ανακατανομή της γης και του νερού, την κλιματική αλλαγή κ.λπ., που όλα προκαλούνται από γεωλογικές αλλαγές και τελικά ακολουθείται από μια μετατόπιση του άξονα της Γης.
Οι αστρονόμοι μπορεί να σηκώσουν τους ώμους τους στην ιδέα μιας περιοδικής αλλαγής στην κλίση του άξονα της γης και να χαμογελάσουν στη συζήτηση, που διαβάζεται στο Βιβλίο του Ενώχ, μεταξύ του Νώε και του “παππού” του Ενώχ. Ακόμα κι έτσι, η αλληγορία συνεχίζει να υποδηλώνει ένα γεωλογικό και αστρονομικό γεγονός. Υπάρχει μια περιοδική αλλαγή στην κλίση του άξονα της γης και η σταθερή αλλαγή της καταγράφεται σε έναν από τους μεγάλους Μυστικούς Κύκλους. Όπως και με πολλά άλλα ζητήματα, η επιστήμη σταδιακά προσεγγίζει τον τρόπο σκέψης μας.
7) Ανεξάρτητα από τους αναπόφευκτους γεωλογικούς κύκλους, τα ανθρώπινα όντα φαίνεται να έχουν μεγάλη ευθύνη όσον αφορά την οικολογική ισορροπία και τις περιβαλλοντικές κρίσεις. Η παρακμή της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, για παράδειγμα, ήταν σε μεγάλο βαθμό συνέπεια της καταστροφής των δασών τους. Ένας πρωτοπόρος της προστασίας του περιβάλλοντος, δήλωσε: “Η ιστορία δείχνει ότι άνθρωποι που απαλλάχθηκαν από τους φυσικούς πόρους τους, ο μεγαλύτερος από τους οποίους είναι το δάσος (…), εξαφανίστηκαν από τον κόσμο”. Έχοντας ζήσει στην Ινδία, τι μπορείτε να πείτε για αυτό;
Απ: Όλοι οι Ινδουιστές πατριώτες θρηνούν για την παρακμή της χώρας τους, αλλά λίγοι καταλαβαίνουν την πραγματική αιτία της παρακμής. Περισσότερο από ξένη κυριαρχία, υπερβολικοί φόροι ή απρόσεκτα οικονομικά, η αιτία είναι η καταστροφή των δασών. Η αποψίλωση των δασών των βουνών και των πλαγιών είναι έγκλημα κατά του έθνους και θα αποδεκατίσει τον πληθυσμό πιο αποτελεσματικά από ό,τι θα μπορούσε να γίνει με το σπαθί οποιουδήποτε ξένου εισβολέα. (…)
Αρκεί να κοιτάξει κανείς τις σελίδες της ιστορίας για να δει ότι η καταστροφή και η απόλυτη εξαφάνιση της εθνικής δύναμης ακολουθούν την καταστροφή των δασών με την ίδια βεβαιότητα όπως η νύχτα ακολουθεί την ημέρα. Η φύση παρέχει τα μέσα για την ανθρώπινη πρόοδο. Και οι νόμοι της δεν μπορούν ποτέ να παραβιαστούν χωρίς καταστροφή.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ:
Οι πηγές των παραπάνω απαντήσεων είναι οι εξής:
1) “Collected Writings” (“Συλλογικά Γραπτά”)
2) “The Secret Doctrine” (“Η Μυστική Δοξασία”)
3) “The Key to Theosophy” (“Το Κλειδί της Θεοσοφίας”)
4) “Isis Unveiled” (“Ίσις Αποκεκαλυμένη”)
5) “The Voice of the Silence” (“Η Φωνή της Σιγής”)
Το κείμενο παρουσιάστηκε στην Θεοσοφική Εταιρεία της Ελλάδος στην γιορτή του Λευκού Λωτού που πραγματοποιήθηκε στις 11 Μαΐου 2025.
Μιχάλης Γρηγορίου