Η σχέση ανάμεσα στον Πλάτωνα και στο Διονυσιακό Πνεύμα μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, αντιφατική. Από τη μια πλευρά, ο φιλόσοφος του Λόγου, της Τάξης, της Ιδέας. Από την άλλη, ο θεός της Έκστασης, της Ρήξης των ορίων, της μέθης που οδηγεί στην απελευθέρωση από την ατομικότητα. Κι όμως, μέσα από τις βαθύτερες διαδρομές της ελληνικής πνευματικότητας –από την Αθήνα του Σωκράτη μέχρι τα μυστήρια της Δήλου, της Πιερίας και της Πάφου– αναδύεται μια αθέατη συνάφεια: μια συνομιλία ανάμεσα στη φιλοσοφία και στη μυσταγωγία, ανάμεσα στον Πλάτωνα και στη διονυσιακή λύτρωση.
Το Διονυσιακό ως Πνευματική Αρχέγονη Δύναμη
Ο Νίτσε, στη Γέννηση της Τραγωδίας, όρισε το διονυσιακό ως μια παγκόσμια ενέργεια που «διαλύει τα όρια του ατόμου και το επαναφέρει στη μυστική ενότητα της αρχέγονης φύσης». Το πάθος, η μέθη, ο χορός, η έκσταση, όλα συνθέτουν μια εμπειρία άρσης των ψευδαισθήσεων του εγώ.
Για τους Έλληνες, όμως, αυτή η έκσταση δεν ήταν απλή φυγή, ήταν δρόμος γνώσης. «Ὁ γὰρ μυστὴς ἱεροφάντην ζητεῖ», όπως αναφέρει ένα αρχαίο απόφθεγμα: ο μυημένος αναζητεί εκείνον που θα του αποκαλύψει το κρυμμένο. Η λύτρωση στον Διόνυσο δεν είναι φυγή αλλά αποκάλυψη.
Πλάτων και Μυσταγωγία
Συχνά παραβλέπουμε το γεγονός ότι ο Πλάτων, πέρα από λογιστής του ιδεώδους, ήταν βαθιά επηρεασμένος από τη μυστηριακή παράδοση. Στο Φαίδρο, η γνώση παρουσιάζεται ως ανάμνηση μιας οραματικής θέασης, στο Συμπόσιο, η άνοδος προς το Κάλλος μοιάζει με εσωτερική τελετή, στα Φαίδων και Πολιτεία, η φιλοσοφία ορίζεται ως «μελέτη θανάτου», μια προετοιμασία για την τελική λύτρωση της ψυχής.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος γράφει:
«Ὅστις δὲ μὴ τελεσθεὶς καὶ καθαρθεὶς ἀφίκετο εἰς ᾅδου, οὗτος ἐν βορβόρῳ κείσεται». (Πλάτων, Φαίδων 69c)
Η κάθαρση, η τελετή, η μύηση αποτελούν προϋπόθεση αληθινής γνώσης.
Σαν να αναγνωρίζει, μέσω ενός φιλοσοφικού λόγου, εκείνο που ο διονυσιακός μυσταγωγός γνωρίζει βιωματικά: ότι η ψυχή χρειάζεται μια «διάρρηξη» για να ελευθερωθεί.
Ο Διόνυσος μέσα στην Πλατωνική Σκέψη
Αν και ο Πλάτων δεν εγκρίνει τη διονυσιακή ακολασία, εντούτοις αξιοποιεί ένα πνευματικό πρότυπο που αντηχεί την ίδια ουσία. Η θεία μανία στο Φαίδρο –προφητική, ποιητική, ερωτική, μυστική– παρουσιάζεται ως ανώτερη μορφή γνώσης. Εντυπωσιακά, ο Πλάτων αναφέρει: «Μεγάλα γὰρ τὰ τῆς μανίας ἀγαθά τῇ ἡμῖν ἐκ θεῶν γιγνόμενα».
(Φαίδρος 244a)
Η μανία, όχι η νηφαλιότητα, γίνεται μέσο θέασης της αλήθειας. Δεν απέχει πολύ αυτό από την έκσταση των βακχικών τελετών, όπου ο μύστης «εκτός εαυτού» έβρισκε τον αληθινό εαυτό.
Γεωγραφία Μυστικών Ρευμάτων
Σε Ελλάδα και Κύπρο, τα διονυσιακά και ορφικά ρεύματα της αρχαιότητας συνέθεσαν έναν χώρο όπου η φιλοσοφία και το μυστήριο δεν ήταν ανταγωνιστικά, αλλά συμπληρωματικά.
Από τους βακχικούς θιάσους της Θράκης και της Αθήνας μέχρι τις μυστηριακές λατρείες της Πάφου, του Ιδαλίου και της Αμαθούντας, ο ελληνικός κόσμος γνώριζε πως το θείο δεν δίδεται μόνο μέσω διδασκαλίας, αποκαλύπτεται.
Σε τέτοιο περιβάλλον αναπτύχθηκε η πλατωνική σκέψη. Ο Πλάτων δεν αντέγραψε τη διονυσιακή παράδοση, αλλά την υπέστρωσε στις δικές του έννοιες της κάθαρσης, της μανίας, της ανάμνησης και της ανόδου της ψυχής.
Προς μια Συμφιλίωση Λόγου και Έκστασης
Ο διάλογος ανάμεσα στον Πλάτωνα και το διονυσιακό στοιχείο δεν είναι αντιμαχία αλλά διάλογος ανάμεσα σε δύο δρόμους προς την ίδια κορυφή.
Ο ένας δρόμος, ο πλατωνικός, επιδιώκει την αλήθεια μέσω του λόγου, της διάκρισης, της παιδείας.
Ο άλλος, ο διονυσιακός, μέσω του πάθους, της παραίτησης από το εγώ, της ενοποίησης με το όλον.
Και οι δύο, όμως, αποσκοπούν σε μια βαθύτερη λύτρωση: στην απελευθέρωση της ψυχής από τις ψευδαισθήσεις της καθημερινής ύπαρξης.
Ίσως αυτό είχε στο νου του και ο Πλωτίνος, όταν έγραψε: «Πολλάκις ἐξήρθην ἐκ τοῦ σώματος, καὶ εἶδον κάλλος θαυμαστόν». (Εννεάδες VI.9)
Μια εμπειρία που θα μπορούσε να είναι είτε πλατωνική θεωρία είτε διονυσιακή έκσταση.
Πλάτων και Διόνυσος δεν αποτελούν δύο κόσμους ασύμβατους, αλλά δύο πόλους της ίδιας αρχαίας ελληνικής αναζήτησης: της αναζήτησης μιας αλήθειας που υπερβαίνει το άτομο, το σώμα, το χρόνο.
Ο Λόγος και η Έκσταση δεν είναι εχθροί.
Είναι δύο γλώσσες της ψυχής.
Και η μυσταγωγική παράδοση της Ελλάδας μάς καλεί ακόμη –όπως και τότε– να τις ακούσουμε μαζί.
Μιχάλης Γρηγορίου