Η ανθρώπινη ύπαρξη διαμορφώνεται πάνω στο έδαφος των αισθήσεων. Η όραση, η ακοή, η αφή, η γεύση και η όσφρηση υφαίνουν ένα πλέγμα μέσω του οποίου αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Όμως αυτό το πλέγμα είναι ταυτόχρονα και φίλτρο, δείχνει, αλλά και κρύβει. Περιορίζει όσο αποκαλύπτει. Η γνώση μας για την πραγματικότητα είναι επομένως ερμηνευτική, και όχι άμεση.
Ο Ιμμάνουελ Καντ υποστήριξε ότι «τα πράγματα καθαυτά» παραμένουν πέρα από κάθε δυνατότητα της εμπειρίας, εμείς συλλαμβάνουμε μόνο τα φαινόμενα, όχι την ουσία τους. Ο Πλωτίνος, πολύ νωρίτερα, μιλούσε για την ανάγκη «ἐπιστροφῆς» της ψυχής στον εαυτό της για να αγγίξει το πραγματικό, υπεραισθητό επίπεδο. Και στον 20ό αιώνα ο Μερλώ-Ποντύ μάς υπενθύμισε ότι η αντίληψη είναι περισσότερο μια πράξη συμμετοχής στον κόσμο παρά απλή παθητική λήψη δεδομένων.
Αυτό το ερώτημα, εάν υπάρχει κάτι πέρα από τις αισθήσεις, δεν ανήκει μόνο στη φιλοσοφία. Βρίσκεται στο κέντρο όλων των εσωτερικών παραδόσεων που προσπάθησαν να διεισδύσουν σε βαθύτερα επίπεδα πραγματικότητας: τη Θεουργία, την Αλχημία, την Καμπάλα και τον Ερμητισμό.
Η φιλοσοφική διάσταση: η αντίληψη ως περιορισμός και πύλη
Οι αισθήσεις μας είναι αξιόπιστοι οδηγοί για τον πρακτικό κόσμο, αλλά δεν είναι απόλυτοι. Η επιστήμη γνωρίζει καλά ότι αντιλαμβανόμαστε μόνο ένα μικροσκοπικό τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, ότι ο εγκέφαλος «συμπληρώνει» κενά, κατασκευάζοντας αυτό που βιώνουμε ως πραγματικότητα.
Οι φιλόσοφοι από την αρχαιότητα διέκριναν αυτόν τον περιορισμό. Ο Ηράκλειτος υπονοούσε ότι η αληθινή τάξη του κόσμου (ο Λόγος) δεν αποκαλύπτεται εύκολα στις αισθήσεις. Ο Πλάτων έδωσε ίσως την πιο διάσημη αλληγορία της ανθρώπινης άγνοιας: το Σπήλαιο. Εκεί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο σκιές, ενώ η πραγματικότητα βρίσκεται πίσω τους, αθέατη.
Το στοχαστικό συμπέρασμα είναι πως οι αισθήσεις δεν είναι η ίδια η αλήθεια, αλλά μια πρώτη στοιχειώδης μορφή γνώσης. Η αλήθεια αναδύεται μέσα από συνδυασμό εμπειρίας, λογικής και εσωτερικής ενόρασης.
Η ψυχολογική διάσταση: το ασυνείδητο ως «άλλη» πραγματικότητα
Στην ψυχολογία, η έννοια του κόσμου πέρα από τις αισθήσεις συνδέεται με το ασυνείδητο. Ο Καρλ Γιουνγκ μίλησε για τα «αρχέτυπα» και το συλλογικό ασυνείδητο ως πηγές γνώσης και νοημάτων που δεν προσλαμβάνονται άμεσα, αλλά εκφράζονται μέσα από σύμβολα, όνειρα και μύθους.
Αυτός ο εσωτερικός κόσμος λειτουργεί σαν καθρέφτης του εξωτερικού, εκείνο που δεν μπορούμε να δούμε «έξω», μπορεί να αναδυθεί «μέσα».
Η εσωτερική παράδοση: σύμβολα ενός κόσμου αφανέρωτου
Οι εσωτερικές σχολές δεν ισχυρίζονται ότι αναιρούν τον κόσμο των αισθήσεων, υποστηρίζουν όμως ότι αυτός είναι το «εξωτερικό περίβλημα» μιας βαθύτερης πραγματικότητας.
Παρακάτω δεν παραθέτω κυριολεκτικές, ιστορικές φράσεις, αλλά αποδίδω εννοιολογικά το πνεύμα των παραδόσεων:
Η Θεουργία διδάσκει ότι ο άνθρωπος μπορεί να ανυψωθεί σε ανώτερα επίπεδα συνείδησης μέσα από καθαρμό, μύηση και συμμετοχή στο θείο. Η ύλη δεν είναι παρά το τελευταίο στρώμα ενός κοσμικού φάσματος.
Η Αλχημία βλέπει τον αισθητό κόσμο ως σύμβολο ενός αφανέρωτου έργου: η «μεταστοιχείωση» δεν αφορά μόνο τα μέταλλα, αλλά την ψυχή. Αυτό που αντιλαμβάνεται η ύλη δεν είναι όριο αλλά αφετηρία.
Η Καμπάλα μιλά για τα Σφαίρα του Δέντρου της Ζωής, όπου ο υλικός κόσμος (Malkuth) είναι απλώς το κατώτατο επίπεδο μιας κλιμάκωσης που οδηγεί έως το Άρρητο, το Εν-Σοφ.
Ο Ερμητισμός θεωρεί ότι «όπως επάνω, έτσι και κάτω»: ο αισθητός κόσμος είναι αντανάκλαση ενός ανώτερου, νοητικού ή πνευματικού κόσμου.
Ο Αποκρυφισμός υποστηρίζει ότι το σύμπαν είναι πολυεπίπεδο και η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να κινηθεί ανάμεσα στα επίπεδα αυτά μέσω συμβόλων, τελετουργίας ή ενόρασης.
Κοινός άξονας σε όλα, η πραγματικότητα υπερβαίνει το ορατό.
Πέρα από τις αισθήσεις: προς μια ενιαία οντολογία του ανθρώπου
Εάν ο κόσμος που αντιλαμβανόμαστε είναι μόνο μια όψη του πραγματικού, τότε ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παρατηρητής του σύμπαντος. Είναι συμμετέχων, συνδημιουργός, φορέας ενός νου που αγγίζει το αφανές. Η διαίσθηση, η φαντασία και η στοχαστική ενόραση δεν αποτελούν δευτερεύοντα ψυχικά φαινόμενα, αλλά πύλες.
Ο Σπινόζα μιλούσε για το intuitiva scientia, την ανώτερη γνώση που υπερβαίνει τον διαμεσολαβημένο τρόπο αντίληψης. Ο Βιτγκενστάιν, με άλλον τρόπο, υπαινίχθηκε ότι «το μυστικό» δεν βρίσκεται σε αυτό που μπορεί να λεχθεί, αλλά σε αυτό που μπορεί μόνο να βιωθεί.
Η αναζήτηση της αφανέρωτης αλήθειας
Ο κόσμος πέρα από τις αισθήσεις δεν είναι απαραιτήτως υπερφυσικός. Μπορεί να είναι:
η βαθύτερη δομή της πραγματικότητας που η επιστήμη ακόμη δεν μπορεί να προσπελάσει,
το πεδίο του νοήματος και των συμβόλων που η ψυχολογία ανακαλύπτει,
ή η πνευματική πραγματικότητα που οι παραδόσεις προσπάθησαν να χαρτογραφήσουν με μύθους, τελετές και σύμβολα.
Το βέβαιο είναι πως η πραγματικότητα δεν εξαντλείται σε αυτό που βλέπουμε.
Και ίσως η ανθρώπινη πορεία, επιστημονική, φιλοσοφική, ψυχολογική, πνευματική, να είναι μια συνεχής προσπάθεια να διαπεράσουμε το πέπλο των αισθήσεων και να στραφούμε στο αθέατο, όπου ο κόσμος εμφανίζεται όχι όπως φαίνεται, αλλά όπως είναι.
Μιχάλης Γρηγορίου