Το ερώτημα αν η Φιλοσοφία γέννησε τη Μύηση ή αν η Μύηση προϋπήρξε και γέννησε τη Φιλοσοφία δεν είναι απλώς ιστορικό ή φιλολογικό, είναι βαθύτατα οντολογικό. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος συλλαμβάνει την αλήθεια, αν αυτή αποκαλύπτεται ως εμπειρία ή αν κατακτάται ως έννοια. Όπως σημείωνε ο Αριστοτέλης, «πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει», όμως το πώς γνωρίζουν παραμένει ανοιχτό ερώτημα.
Η Μύηση φαίνεται να αναδύεται εκεί όπου η γνώση προηγείται του λόγου. Πριν από την έννοια, υπάρχει το βίωμα, πριν από το επιχείρημα, η αποκάλυψη. Στα αρχαία μυστήρια, ο άνθρωπος δεν καλείται να κατανοήσει το θείο, αλλά να το υποστεί. Ο Πλωτίνος υπενθυμίζει ότι «οὐ δεῖ ζητεῖν ὅπως λέγεται, ἀλλ’ ὅπως γίνεται ἡ ἕνωσις», δηλώνοντας ότι η ύψιστη γνώση δεν είναι διανοητική, αλλά υπαρξιακή.
Η Θεουργία εκφράζει αυτή την προτεραιότητα της πράξης έναντι της θεωρίας. Ο Ιάμβλιχος τονίζει πως οι θεοί «δεν πείθονται με λόγους, αλλά ελκύονται με ιερές πράξεις». Εδώ, η Μύηση δεν είναι σύστημα ιδεών αλλά τρόπος ύπαρξης. Ο μύστης μεταβάλλεται για να μπορέσει να γνωρίσει. Η γνώση δεν είναι πληροφορία, αλλά μεταμόρφωση του είναι.
Η Φιλοσοφία γεννιέται όταν αυτή η σιωπηλή εμπειρία ζητά λόγο. Όταν το άρρητο πιέζει να γίνει νοητό. Ο Πλάτων, μιλώντας για τα «μέγιστα μαθήματα», παραδέχεται ότι αυτά «οὐδαμῶς λέγεται ὥσπερ ἄλλα μαθήματα», αλλά ωστόσο τα περιβάλλει με διαλεκτική μορφή. Η ανάμνηση της Ιδέας είναι, όπως λέει, μια αφύπνιση της ψυχής σε κάτι που ήδη έχει δει. Έτσι, η φιλοσοφική γνώση μοιάζει με εξευγενισμένη μνήμη της Μύησης.
Στην Αλχημία, η ενότητα αυτών των δύο δρόμων γίνεται ιδιαίτερα εμφανής. Το Αλχημικό Έργο είναι συγχρόνως εργαστηριακό και εσωτερικό. Ο Παράκελσος γράφει ότι «εκείνος που δεν μεταμόρφωσε τον εαυτό του, δεν θα μεταμορφώσει ποτέ την ύλη». Η φιλοσοφία της φύσης και η μύηση της ψυχής προχωρούν παράλληλα, γιατί, όπως θα πει αργότερα ο Σπινόζα, «ordo et connexio idearum idem est ac ordo et connexio rerum».
Η Καμπαλά εκφράζει με μοναδική πυκνότητα αυτή τη μυστική φιλοσοφία. Το Δέντρο της Ζωής δεν είναι απλώς μεταφυσικό διάγραμμα, αλλά χάρτης συνείδησης. Ο Γέρσομ Σόλεμ σημειώνει ότι για τον καμπαλιστή «η γνώση είναι γεγονός που συμβαίνει στον άνθρωπο». Το φως του Άιν Σοφ δεν κατανοείται, φιλτράρεται, περιορίζεται, ώστε να μπορεί να γίνει κατοικήσιμο. Εδώ, η Φιλοσοφία είναι ερμηνεία μιας εμπειρίας που προηγείται.
Ο Ερμητισμός συμπυκνώνει αυτή τη σχέση στο αξίωμα που αποδίδεται στον Ερμή τον Τρισμέγιστο: «ὃ ἐστιν ἄνω ἐστίν καὶ κάτω». Ο Καντ θα διαχώριζε αυστηρά το φαινόμενο από το νοούμενο, όμως ο ερμητικός νους επιμένει στην αναλογία και στη συμμετοχή. Η γνώση του κόσμου είναι ταυτόχρονα αυτογνωσία. Όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν».
Ο Αποκρυφισμός, ως ευρύτερο ρεύμα, διατηρεί αυτή την αρχή, η αλήθεια δεν αποκαλύπτεται σε όλους με τον ίδιο τρόπο. Ο Ρενέ Γκενόν παρατηρεί ότι «η μύηση δεν μεταδίδει γνώσεις, αλλά δυνατότητες πραγματοποίησης». Η Φιλοσοφία, όταν αποκόπτεται από αυτή τη διάσταση, κινδυνεύει να γίνει καθαρή διανόηση χωρίς μεταμορφωτική δύναμη.
Στον Μαρτινισμό, η σκέψη επιστρέφει στην καρδιά. Ο Λουί-Κλοντ ντε Σαιν-Μαρτέν μιλά για τον άνθρωπο ως «εκπεσόντα βασιλέα» που καλείται να ανακτήσει την εσωτερική του αξιοπρέπεια. Η φιλοσοφία εδώ δεν είναι σύστημα, αλλά πορεία επανένταξης. Θυμίζει τη ρήση του Πασκάλ: «η καρδιά έχει λόγους που ο νους δεν γνωρίζει».
Ο Ροδοσταυρισμός, με τη συμβολική του γλώσσα, επιμένει ότι η αληθινή γνώση ανήκει στους εσωτερικά μεταμορφωμένους. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ροδοσταυρικές Πραγματείες μιλούν περισσότερο με αλληγορίες παρά με ορισμούς. Όπως θα έλεγε ο Γκαίτε, «το σύμβολο μεταμορφώνει το φαινόμενο σε ιδέα και την ιδέα σε εικόνα».
Ο Τεκτονισμός, τέλος, φέρνει αυτή τη συνάντηση Μύησης και Φιλοσοφίας στον σύγχρονο κόσμο. Τα εργαλεία του χτίστη είναι σύμβολα αυτογνωσίας. Η μύηση δεν διδάσκει δόγματα, αλλά προσανατολίζει τον άνθρωπο προς την ηθική και πνευματική του τελείωση. Εδώ η σκέψη συναντά την πράξη, επιβεβαιώνοντας τη ρήση του Μάρκου Αυρήλιου: «ὁ βίος ἑκάστου τοιοῦτος ὁποῖα καὶ τὰ ἐνθυμήματα αὐτοῦ».
Έτσι, το αρχικό ερώτημα παραμένει σκόπιμα ανοιχτό. Η Μύηση γέννησε τη Φιλοσοφία ως ανάγκη λόγου και τάξης. Η Φιλοσοφία, με τη σειρά της, διέσωσε τη Μύηση από τη σιωπή και τη λήθη. Είναι δύο κινήσεις του ίδιου πνεύματος, η μία βιώνει το μυστήριο, η άλλη το στοχάζεται. Και ίσως, όπως υπαινίσσεται ο Πλάτων στην Έβδομη Επιστολή, η αλήθεια να λάμπει μόνο «ὥσπερ ἐξαίφνης ἀνάψαν φῶς», όταν ο λόγος και η μύηση συναντηθούν στο ίδιο εσωτερικό βλέμμα.
Μιχάλης Γρηγορίου