Υπάρχει μία πρόταση τόσο απλή στη μορφή όσο και αβυσσαλέα στο βάθος της, που αναστρέφει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέσα στον κόσμο. Δεν έχει ψυχή το σώμα, η ψυχή έχει σώμα. Αρκεί να εναλλάξεις υποκείμενο και κατηγορούμενο, για να μεταμορφωθεί ολόκληρη η οντολογική δομή της ύπαρξης.
Αυτό το κείμενο δεν φιλοδοξεί να αποδείξει το αναπόδεικτο. Φιλοδοξεί να ανοίξει έναν χώρο διαλογισμού, έναν ιερό τόπο σκέψης, μέσα στον οποίο η βαθύτερη διαίσθηση των Εσωτερικών Παραδόσεων θα συνομιλήσει με τον Φιλοσοφικό λόγο, με τη Θεουργία, με την Καμπαλιστική Σοφία, με τον Ερμητισμό και την Αλχημία. Και όλες τους ψιθυρίζουν το ίδιο, ότι ο άνθρωπος δεν είναι ένα ον που τυχαία κατέχει ψυχή. Είναι μία ψυχή που επέλεξε, συνειδητά, να κατοικήσει στην ύλη.
Ο κοινός νους, εκείνος ο διαχρονικός κάτοικος της επιφάνειας, αντιλαμβάνεται το σώμα ως το κύριο ον. Ένα βιολογικό σύστημα που, σε κάποια ανεξήγητη στιγμή, έλαβε την ιδιότητα της ψυχής, σαν να του παραχωρήθηκε μία άδεια κατοίκησης. Κατά αυτή την άποψη, η ψυχή είναι παράγωγο, επιφαινόμενο, λειτουργία του υλικού υποστρώματος.
Η Εσωτερική Παράδοση, όμως, ανεξάρτητα από τον πολιτισμό ή την εποχή στην οποία ανθίζει, διακηρύσσει ακριβώς το αντίθετο. Το σώμα δεν προηγείται. Η ψυχή προηγείται, οντολογικά, χρονολογικά, αξιολογικά. Το σώμα είναι ο ναός, όχι ο θεός. Είναι το ένδυμα, όχι ο φορών. Είναι η γλώσσα μέσα από την οποία η ψυχή αποτυπώνει τον εαυτό της στο πεδίο της ύλης.
«Το σώμα είναι η σκιά του πνεύματος, και η σκιά δεν ορίζει αυτό που τη ρίχνει, ορίζεται από αυτό.», Πλωτίνος, Εννεάδες, IV.3
Ο Πλωτίνος τοποθετεί σαφώς την ψυχή πάνω από το σώμα στην ιεραρχία της ύπαρξης. Η ψυχή δεν ανήκει στο σώμα, το σώμα ανήκει, μεταβατικά και υπό αίρεση, στην ψυχή. Είναι αυτή που συγκρατεί το σώμα στη συνοχή του, που του χαρίζει μορφή και κίνηση, που ανάβει μέσα του τη φλόγα της ζωής.
Το Corpus Hermeticum, εκείνη η συλλογή κειμένων που αποδίδεται στον Ερμή Τρισμέγιστο, τοποθετεί το ζήτημα σε κοσμολογική προοπτική απίστευτης τόλμης. Η ψυχή δεν εμφανίζεται μέσα στο σώμα. Καταβαίνει μέσα σε αυτό, ακολουθώντας μία πορεία που οι Ερμητιστές αποκαλούν Κάθοδο της Ψυχής.
Σε αυτή την κοσμογονική αφήγηση, η ψυχή κατεβαίνει διαδοχικά μέσα από τις σφαίρες των πλανητών, αποκτώντας σε κάθε σταθμό μία ιδιότητα: από τον Κρόνο τη νωθρότητα, από τον Άρη τη θέληση, από την Αφροδίτη τον έρωτα, από τον Ερμή την ευφυΐα. Φτάνοντας τελικά στον υλικό κόσμο, ντύνεται το σώμα, όπως ο βασιλιάς φοράει τη βασιλική στολή για να διέλθει μέσα από τους ανθρώπινους θεσμούς, χωρίς ποτέ να σταματήσει να είναι αυτό που είναι.
«Ο άνθρωπος είναι ένα θαυμαστό ον, ικανό να γίνει θεός. Η ψυχή του είναι αιώνια, το σώμα του θνητό, αλλά εκείνη παραμένει ζωντανή και αθάνατη μέσα στον θνητό του χρόνο.», Corpus Hermeticum, Ασκληπιός
Η ερμητική παράδοση δεν αντιμετωπίζει το σώμα ως φυλακή, μία παρερμηνεία που συχνά αποδίδεται σε πλατωνικές επιρροές. Το αντιμετωπίζει ως εργαλείο. Η ψυχή επιλέγει το σώμα για έναν σκοπό, να εκπληρώσει την αποστολή της μέσα στη χονδροειδή ύλη, να αποκτήσει εμπειρία που είναι δυνατή μόνο μέσα από τη σωματική ύπαρξη, και τελικά να επιστρέψει, ανανεωμένη, πλουτισμένη, στην πηγή της.
Η Καμπαλά αναπτύσσει ένα εκπληκτικά πολύπλοκο και λεπτό μοντέλο. Η ψυχή δεν είναι ένα απλό πράγμα, αποτελείται από στρώματα, από επίπεδα ύπαρξης που αντιστοιχούν στα επίπεδα του κόσμου.
Τα τρία βασικά επίπεδα, το Νεφές (η ζωτική ψυχή που συνδέεται με το σώμα), το Ρουάχ (το συναισθηματικό-ηθικό πνεύμα) και η Νεσαμά (η ανώτατη ψυχή που ανάγεται στο θείο), σχηματίζουν μία ιεραρχία ύπαρξης, στην οποία το σώμα εμφανίζεται ως το κατώτερο, αλλά αναγκαίο επίπεδο έκφρασης.
«Νεσαμά είναι η πνοή του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Το σώμα είναι ο ναός αυτής της πνοής, αλλά ποτέ το Νεσαμά δεν γίνεται σώμα, πάντα το σώμα γίνεται ναός του Νεσαμά.», Ζοχάρ, II.141b
Στο Ζοχάρ, η δημιουργία του ανθρώπου περιγράφεται ως μία θεία πράξη στην οποία το σώμα είναι η υλοποίηση ενός σχεδίου που προϋπάρχει αυτού. Το σώμα έχει μορφή επειδή η ψυχή έχει μορφή. Έχει λόγο επειδή η ψυχή έχει λόγο. Ζει επειδή η ψυχή ζει. Χωρίς αυτήν, το σώμα είναι απλώς χώμα και νερό, πολύτιμη ύλη, αλλά ακόμη αδιαμόρφωτη, που περιμένει να αναπνεύσει.
Η Καμπαλιστική παράδοση εισάγει επίσης την έννοια του Adam Kadmon, του Αρχέτυπου Ανθρώπου, μίας κοσμικής ψυχικής οντότητας που προϋπάρχει της φυσικής δημιουργίας. Ο κόσμος κτίστηκε κατ’ εικόνα αυτού του Πρωτανθρώπου, όχι το αντίστροφο. Ο άνθρωπος δεν ανακαλύπτει την ψυχή του μέσα στον κόσμο, ο κόσμος ανακαλύπτεται μέσα στην ψυχή του.
Η Αλχημία, αυτή η μεγάλη παρεξηγημένη επιστήμη του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, δεν ήταν ποτέ μόνο η τέχνη της μετατροπής των μετάλλων. Ήταν πρωτίστως η τέχνη της μετατροπής της ψυχής. Το Opus Magnum, το Μεγάλο Έργο, ήταν η συνειδητή εργασία της ψυχής πάνω στον εαυτό της, χρησιμοποιώντας το σώμα ως αλχημικό αγγείο.
Η κλασική αλχημική φράση «Solve et Coagula» περιγράφει ακριβώς αυτή τη διαδικασία. Η ψυχή διαλύει τις σκληρυμένες δομές του εγώ, το σώμα των ψυχολογικών προσκολλήσεων και τις επανασχηματίζει σε ανώτερη μορφή. Το σώμα είναι ο κλίβανος, ο αθάνωρας, η ιερή εστία, μέσα στην οποία αυτή η μεταμόρφωση γίνεται δυνατή.
«Εκείνος που γνωρίζει πώς να εργάζεται στον εαυτό του γνωρίζει πώς να εργάζεται στο μέταλλο. Διότι ο άνθρωπος είναι ο μικρόκοσμος, και η ψυχή του είναι η φλόγα που μεταμορφώνει τα πάντα.», Παράκελσος, Opus Paramirum
Ο Παράκελσος διακηρύσσει ότι η ψυχή δεν περιορίζεται από το σώμα, το υπερβαίνει, ακτινοβολώντας μέσα από αυτό. Η ύλη δεν παράγει συνείδηση. Η συνείδηση οργανώνει την ύλη. Η ψυχή είναι ο Αλχημιστής, το σώμα είναι η ύλη, και η ζωή είναι η πρώτη ύλη που μεταμορφώνεται συνεχώς στο εργαστήριο της εμπειρίας.
Η Θεουργία, κυριολεκτικά το έργο του θεού, ανέπτυξε στην ύστερη αρχαιότητα μία πρακτική ψυχικής ανόδου που στηρίζεται σε μία βεβαιότητα, ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι ομοούσια με τις θεϊκές δυνάμεις. Η Θεουργία δεν ζητά από τον θεό να κατεβεί στον άνθρωπο. Βοηθά τον άνθρωπο να ανέβει στον θεό, γιατί η ψυχή του είναι ήδη θεϊκής φύσης.
Ο Ιάμβλιχος, ο συστηματικότερος θεωρητικός της Θεουργίας, διδάσκει ότι η τελετουργία δεν επηρεάζει τους θεούς, επηρεάζει τον άνθρωπο. Αφυπνίζει στην ψυχή ιδιότητες που ήταν κοιμισμένες. Επαναφέρει τη μνήμη της θεϊκής της καταγωγής.
«Οι θεουργοί δεν τείνουν να ανυψώσουν τον ψυχικό νου, αλλά μόνον εκείνον που είναι νοητός και χωρίς σώμα. Διότι η ψυχή, πριν από το σώμα, ήδη κατοικούσε στο φως.», Ιάμβλιχος, Περί Μυστηρίων, I.12
Στη Χρυσή Αλυσίδα της Νεοπλατωνικής Θεολογίας, η ψυχή εμφανίζεται ως το ον που κατεβαίνει ελεύθερα στο σώμα χωρίς να χάνει την ουσία της. Ο Πρόκλος, ο τελευταίος μεγάλος συστηματικός φιλόσοφος της αρχαιότητας, διδάσκει ότι η ψυχή είναι η μεθόριος, το σύνορο, ανάμεσα στον νοητό και τον αισθητό κόσμο. Και αυτή η θέση δεν είναι ταπεινωτική, είναι ύψιστη. Η ψυχή είναι η γέφυρα μέσα από την οποία το θεϊκό φως διαχέεται στη δημιουργία.
Η Εσωτερική Παράδοση, ιδίως μέσα από τις διδασκαλίες της Θεοσοφίας και των Ροδοσταύρων, ανέπτυξε μία λεπτομερή χαρτογραφία της ψυχής. Ο άνθρωπος δεν κατοικεί σε ένα μόνο σώμα, κατοικεί σε πολλά, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε ένα διαφορετικό επίπεδο ύπαρξης.
Το φυσικό σώμα είναι το πυκνότερο και το ορατό. Πέρα από αυτό εκτείνεται το αιθερικό σώμα, η ζωτική μήτρα που συγκρατεί το φυσικό στη ζωή. Πιο πέρα, το αστρικό σώμα, η έδρα των συναισθημάτων και των επιθυμιών. Και πέρα από όλα αυτά, τα νοητικά και αιτιώδη σώματα, μέσα στα οποία κατοικεί η ανώτερη ψυχή, ελεύθερη από κάθε υλικό βάρος.
«Ο άνθρωπος είναι πνεύμα που χρησιμοποιεί ψυχή και κατοικεί σε ένα σώμα. Η φθορά του σώματος δεν αγγίζει το πνεύμα. Ο θάνατος είναι απλώς η αποκάλυψη αυτού που ήταν πάντα αληθινό.», Ρούντολφ Στάινερ, Θεοσοφία
Η Μπλαβάτσκι, θεμελιώτρια της Θεοσοφίας, συνθέτει στη Μυστική Δοξασία μία εκπληκτικής ευρύτητας σύνοψη των ανατολικών και δυτικών εσωτερικών παραδόσεων, καταλήγοντας στο ίδιο σημείο πάντα. Το σώμα είναι ένα πρόσκαιρο όχημα της αθάνατης Ψυχής-Μονάδας, που ταξιδεύει μέσα από αναρίθμητες ενσαρκώσεις, συλλέγοντας εμπειρία και εξελισσόμενη προς την τελική της αποθέωση.
Ο Σωκράτης, λίγες ώρες πριν πιει το κώνειο, συζητά με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής. Στον Φαίδωνα του Πλάτωνα, η βεβαιότητά του δεν στηρίζεται σε δόγμα, στηρίζεται σε μία βαθιά εσωτερική γνώση. Η ψυχή δεν φθείρεται με το σώμα, γιατί ήταν πριν από αυτό και θα είναι μετά από αυτό. Μπροστά στον θάνατο, ο φιλόσοφος δεν τρέμει, ξέρει ότι επιστρέφει σπίτι.
«Εκείνοι που ασχολούνται αληθινά με τη φιλοσοφία αντιμετωπίζουν τη μελέτη τους ως άσκηση θανάτου και αποθνήσκειν. Διότι η ψυχή, αποδεσμευόμενη από το σώμα, γνωρίζει επιτέλους την αλήθεια.», Πλάτωνας, Φαίδων, 67e
Ο Αριστοτέλης, παρόλο που τοποθετεί την ψυχή ως εντελέχεια του σώματος, δηλαδή ως την πραγματωμένη μορφή του, δεν απέχει τόσο από αυτή την άποψη όσο φαίνεται αρχικά. Και γι’ αυτόν, η ψυχή είναι η αρχή της οργάνωσης. Χωρίς αυτήν, το σώμα είναι ένα αδρανές σύνολο ύλης, που δεν έχει χάσει απλώς την κίνηση, αλλά τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής του.
Ο Καντ, από τη σκοπιά της νεωτερικής φιλοσοφίας, επιβεβαιώνει με τον δικό του τρόπο αυτή την πρωτοκαθεδρία. Η ηθική πράξη, η ελευθερία, η αξιοπρέπεια, είναι αυτά που συνιστούν τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και ανήκουν στο βασίλειο του πνεύματος, όχι της ύλης. Το σώμα υπόκειται στη φυσική αναγκαιότητα. Η ψυχή είναι η χώρα της ελευθερίας.
Σε όλες τις γνωστές πολιτισμικές παραδόσεις, Ινδουιστική, Βουδιστική, Σουφική, Χριστιανική, Αιγυπτιακή, Πυθαγόρεια, εμφανίζεται η ίδια βεβαιότητα, με διαφορετικό προσωπείο κάθε φορά. Η ψυχή δεν είναι προϊόν του σώματος, αλλά ο πρωταρχικός φορέας της ύπαρξης που το ντύνεται ως ένδυμα.
Στη σανσκριτική γλώσσα, η λέξη Atman, η ψυχή, το επιμέρους Εγώ, ταυτίζεται τελικά με το Brahman, την καθολική συνείδηση. Το Εγώ και το Παν είναι το Ίδιο. Το σώμα είναι ο τρόπος με τον οποίο το Παν εμφανίζεται ως επιμέρους Εγώ και όχι ο τρόπος με τον οποίο το Εγώ αναδύεται τυχαία από την ύλη.
«Αυτό το πράγμα είναι εσύ. Δεν είσαι το σώμα. Δεν είσαι ο νους. Είσαι εκείνο που παρατηρεί και τα δύο.», Chandogya Upanishad, VI.8.7
Η Σουφική Παράδοση, μέσα από τους ποιητές της, τον Ρούμι, τον Χαφίζ, τον Ιμπν Αραμπί, εκφράζει αυτή τη βεβαιότητα με τρόπο που λιώνει τα όρια ανάμεσα στο δόγμα και την ποίηση. Η ψυχή είναι μία σταγόνα από τον ωκεανό του Θεού. Το σώμα είναι το αγγείο που κρατά αυτή τη σταγόνα για λίγο μέσα στον χρόνο, χωρίς ποτέ να μπορέσει να περιορίσει αυτό που εκ φύσεως ρέει πέρα από κάθε περιορισμό.
Δεν έχει ψυχή το σώμα, η ψυχή έχει σώμα. Αυτή η πρόταση, αν αληθεύει, δεν είναι απλώς μία μεταφυσική θέση. Είναι μία πρακτική οδηγία για τη ζωή.
Εάν η ψυχή είναι αυτό που πραγματικά είμαστε, τότε η ανθρώπινη ζωή αποκτά ένα διαφορετικό προσανατολισμό. Η πρόκληση δεν είναι να αποκτήσουμε, να κατασκευάσουμε, να υλοποιήσουμε. Είναι να θυμηθούμε, να αναγνωρίσουμε, να αφυπνιστούμε.
Η ψυχή που ξεχνά ότι είναι ψυχή και ταυτίζεται αποκλειστικά με το σώμα, υποφέρει. Υποφέρει από τον φόβο του θανάτου, από τη λαχτάρα για το μόνιμο, από την αγωνία του περιορισμού. Η ψυχή που θυμάται τι είναι, αντιθέτως, ζει μέσα στο σώμα ελεύθερα, το χρησιμοποιεί ως εργαλείο έκφρασης, ως αλχημικό σκεύος, ως πεδίο δοκιμασίας και ανάπτυξης, χωρίς να δεσμεύεται από αυτό.
«Ό,τι έχεις μάθει να αγαπάς σε αυτό το σώμα, μάθε να το αγαπάς στην αθανασία του. Διότι η αγάπη είναι της ψυχής, και η ψυχή δεν θνήσκει.», Μάιστερ Έκχαρτ, Γερμανικές Ομιλίες
Υπάρχει μία παλαιά εσωτερική φράση που αντηχεί σε όλες τις παραδόσεις: «Γνῶθι σαυτόν.» Και αυτή η γνώση δεν είναι γνώση του σώματος, είναι γνώση της ψυχής που κατοικεί σε αυτό. Είναι η αναγνώριση ότι εκείνο που παρατηρεί τον νου, που αισθάνεται τα συναισθήματα, που βιώνει τον χρόνο, δεν είναι ο νους, δεν είναι τα συναισθήματα, δεν είναι ο χρόνος. Είναι η αθάνατη, αιώνια, ανεξερεύνητη Ψυχή.
Το σώμα θα επιστρέψει στη γη από την οποία ήρθε. Η ψυχή θα επιστρέψει στο φως από το οποίο κατέβηκε. Και αυτή η επιστροφή δεν είναι θάνατος, είναι η μεγαλύτερη, η βαθύτερη, η πιο ολοκληρωμένη γνώση που ο άνθρωπος μπορεί να αγγίξει εντός του χρόνου.
Μιχάλης Γρηγορίου