Υπάρχουν σύμβολα που δεν ανήκουν σε κανέναν λαό και ανήκουν ταυτόχρονα σε όλους. Σύμβολα που δεν γεννήθηκαν από κάποια μεμονωμένη πολιτισμική βούληση, αλλά αναδύθηκαν από τα ίδια τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής, σαν να ήταν χαραγμένα εκεί από αρχής, αναμένοντας να αναγνωριστούν. Ο λωτός είναι ένα από αυτά. Ιερός στην Αίγυπτο, σεβαστός στην Ινδία, θαυμαστός στην Κίνα, στοχαστικός στον Βουδισμό και στον Ινδουισμό, παρών ακόμη και στον ορίζοντα της ελληνικής μυθολογίας. Αυτό το εύθραυστο υδρόβιο άνθος φαίνεται να έχει εκπληρώσει, διά μέσου των αιώνων, μία μοναδική φιλοσοφική αποστολή. Να εικονίζει με αισθητή μορφή αυτό που ο νους δυσκολεύεται να συλλάβει, την εκδήλωση του κόσμου από το Άπειρο.
Η Έλενα Πετρόβνα Μπλαβάτσκυ, της οποίας τη μνήμη τιμούμε σήμερα, επέλεξε τον λωτό ως ένα από τα κεντρικά σύμβολα της Θεοσοφικής διδασκαλίας. Και δεν το έπραξε τυχαία. Στη Μυστική Δοξασία γράφει ότι ο λωτός συμβολίζει «την εκπόρευση του αντικειμενικού από το υποκειμενικό, της θεϊκής Ιδέας που μεταβαίνει από το αφηρημένο στη συγκεκριμένη μορφή». Με αυτή την απλή, σχεδόν λακωνική διατύπωση, η Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ συμπύκνωσε ένα από τα βαθύτερα φιλοσοφικά αινίγματα:
Πώς το Ένα γίνεται Πολλά;
Πώς το Αόρατο ντύνεται με μορφή;
Πώς η Αρχή εκδηλώνεται ως Κόσμος;
Το παρόν κείμενο επιχειρεί να διερευνήσει αυτό το σύμβολο σε τρία επίπεδα:
Στη μεγάλη παράδοση των αρχαίων κοσμογονιών, ιδίως της αιγυπτιακής και της ινδουιστικής
Στο βουδιστικό της πλαίσιο, όπου ο λωτός γίνεται αλληγορία της πνευματικής ανάδυσης του ανθρώπου
Στη σύνθεση της Θεοσοφικής σκέψης, όπου το σύμβολο ανυψώνεται σε κοσμολογικό κλειδί, μία εικόνα που αποτυπώνει την ίδια τη δομή της ύπαρξης.
Η Αίγυπτος. Ο Λωτός ως Αρχέτυπο Δημιουργίας
Κανείς πολιτισμός δεν έδωσε στον λωτό τόσο κεντρική κοσμογονική θέση όσο η αρχαία Αίγυπτος. Εκεί, το άνθος δεν ήταν απλώς σύμβολο, ήταν η αρχή της ίδιας της αφήγησης για τη δημιουργία του κόσμου. Στον μύθο της Ηλιούπολης, πριν από οτιδήποτε υπήρχε, εκτεινόταν το Νουν. Τα πρωταρχικά αχανή ύδατα, ο ωκεανός της άμορφης, χωρίς περιγράμματα δυναμικότητας. Από αυτό το άπειρο υδάτινο σκοτάδι, χωρίς αιτία που να μπορεί να διατυπωθεί σε ανθρώπινη γλώσσα, αναδύθηκε ένας λωτός. Και μέσα από τον λωτό εκείνο γεννήθηκε ο ήλιος, ο Ρα, η ίδια η πηγή του φωτός και της ζωής.
Αυτή η εικόνα ενέχει μία εντυπωσιακή φιλοσοφική πυκνότητα. Δεν πρόκειται για έναν δημιουργό θεό που πλάθει τον κόσμο από έξω, σαν τεχνίτης που μορφοποιεί ύλη. Πρόκειται για μία αυτογέννηση, μία εσωτερική ανάπτυξη, σαν σπόρο που σπάει από μέσα. Το θεϊκό Φως δεν επιβάλλεται στον κόσμο, φυτρώνει μέσα από τα ύδατα της πρωταρχικής αδιαφορίας. Η δημιουργία εδώ δεν είναι πράξη εξουσίας, αλλά πράξη αναδύσεως.
«Ένα τεράστιο λουλούδι λωτού αναδύθηκε από τα πρωταρχικά ύδατα, και από τις πτυχές του βγήκε ο ίδιος ο ήλιος, φωτίζοντας τον κόσμο για πρώτη φορά.» Αιγυπτιακό κοσμογονικό κείμενο, Ναός της Ηλιούπολης
Ο λωτός στην Αίγυπτο ήταν επίσης άρρηκτα συνδεδεμένος με τον Ώρο, τον θεό του φωτός που αναγεννιέται κάθε αυγή, νικώντας το σκοτάδι. Η νύχτα που το άνθος κλείνει και βυθίζεται στο νερό, και η αυγή που ανοίγει εκ νέου στο φως του ήλιου. Αυτός ο κυκλικός ρυθμός έγινε για τους Αιγυπτίους μεταφορά του αιωνίου κύκλου θανάτου και αναγέννησης, της ψυχής που κατεβαίνει στη σκοτεινή ύλη και ανέρχεται εκ νέου προς το φως.
Εδώ ανιχνεύουμε κάτι βαθύτατα σημαντικό, ο λωτός δεν συμβολίζει μόνον την κοσμική δημιουργία, αλλά και μία δυναμική επανάληψη. Ο κόσμος δεν δημιουργείται μόνον μία φορά, κτίζεται ξανά σε κάθε αυγή, σε κάθε αναπνοή, σε κάθε στιγμή συνείδησης. Η δημιουργία είναι συνεχής. Και αυτή η συνεχής εκπόρευση, αυτή η αέναη ανάδυση του Φωτός από το Ύδωρ, είναι ο βαθύτερος ρυθμός της ύπαρξης.
Η Ινδία. Ο Padma και η Κοσμική Ανάπτυξη
Στην ινδική παράδοση, ο λωτός, ο Padma, κατέχει μία θέση που δεν παραλληλίζεται εύκολα με οποιοδήποτε δυτικό σύμβολο. Δεν είναι απλώς ιερό άνθος. Είναι ένα ζωντανό μεταφυσικό κείμενο, γραμμένο από τη φύση πριν την εφεύρεση της γραφής. Στη Ριγκβέντα, ο κόσμος αναδύεται από έναν χρυσό λωτό που ανθίζει πάνω στα πρωταρχικά ύδατα. Στη Μαχαμπαράτα, ο Βισνού κοιμάται στον ωκεανό της αιωνιότητας, και από τον ομφαλό του βλαστάνει ένας μίσχος λωτού, στην κορυφή του οποίου κάθεται ο Βράχμα, ο δημιουργός, ετοιμαζόμενος να ξεκινήσει το έργο της κοσμικής δημιουργίας.
Αυτή η εικόνα αξίζει στοχαστικής προσοχής. Ο Βισνού, ο ανώτατος Συντηρητής, κοιμάται, δηλαδή βρίσκεται σε κατάσταση προ-εκδήλωσης. Ο Βράχμα, η ενεργός δημιουργική δύναμη, βλαστάνει από αυτή την ηρεμία σαν άνθος. Η δημιουργία προκύπτει ως φυσική ανάπτυξη από την Υπέρτατη Ηρεμία. Δεν επιβάλλεται με τη βία, δεν σχεδιάζεται εξωτερικά, αλλά αναδύεται οργανικά, όπως ο σπόρος που ωθείται από εσωτερική ανάγκη προς το φως.
«Ο Λωτός, ή Padma, είναι ένα πολύ αρχαίο και αγαπητό σύμβολο για τον ίδιο τον Κόσμο, αλλά και για τον άνθρωπο. Ο σπόρος του λωτού περιέχει, ακόμα πριν φυτρώσει, τέλεια διαμορφωμένα φύλλα, μικρογραφίες της μελλοντικής γνωστής μορφής. Αυτό τυπώνει το γεγονός ότι τα πνευματικά πρωτότυπα όλων των πραγμάτων υπάρχουν στον άυλο κόσμο πριν εκδηλωθούν στην υλική ύπαρξη.» Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Η Μυστική Δοξασία
Η Λάχσμι, θεά της ευημερίας και της χάρης, απεικονίζεται πάντα να κάθεται σε έναν λευκό λωτό. Εδώ ο λωτός δηλώνει καθαρότητα που δεν προκύπτει από αποστασιοποίηση από τον κόσμο, αλλά από τέλεια εναρμόνιση μαζί του. Η Λάχσμι δεν αρνείται τον κόσμο, ανθίζει μέσα σε αυτόν, αγγίζοντάς τον χωρίς να ρυπαίνεται. Αυτή η ιδέα, ο σοφός που ζει εν μέσω κόσμου χωρίς να δεσμεύεται από αυτόν, αποτελεί έναν από τους κεντρικούς άξονες της ινδικής πνευματικότητας.
Βαθιά ριζωμένος στον Ινδουισμό είναι και ο συνδυασμός λωτού και τσάκρας. Τα ενεργειακά κέντρα του ανθρώπινου σώματος ονομάζονται «πάντμας», λωτοί, επειδή φέρουν πέταλα, κλειστά στον κοιμισμένο άνθρωπο, ανοιχτά στον αφυπνισμένο. Ο λωτός γίνεται εδώ χάρτης της ψυχής. Ο άνθρωπος είναι ένα άνθος που ανθίζει, ή όχι, ανάλογα με την ποιότητα της εσωτερικής του ζωής.
Ο Βουδισμός. Το Άνθος της Αφύπνισης
Στον Βουδισμό, ο λωτός αποκτά μια νέα, βαθύτατα ανθρωποκεντρική διάσταση. Δεν εικονίζει μόνον την κοσμική δημιουργία, αλλά πρωτίστως την ανθρώπινη πνευματική αφύπνιση. Και η εικόνα που χρησιμοποιεί ο Βουδισμός είναι αμείλικτα απλή, το άνθος φυτρώνει μέσα από τη λάσπη. Χωρίς λάσπη, χωρίς μολυσμένα νερά, χωρίς σκοτεινό πυθμένα, δεν υπάρχει λωτός. Η κατάσταση της αφύπνισης δεν κατακτάται παρά τον κόσμο, αλλά μέσα από αυτόν.
Ο Βούδας απεικονίζεται πάντα καθισμένος πάνω σε λωτό. Αυτή η εικόνα δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή. Δηλώνει: «Εδώ κάθεται εκείνος που αναδύθηκε από τη σκοτεινή λάσπη της άγνοιας χωρίς να τη μεταφέρει πάνω του». Ο φωτισμένος άνθρωπος, ο Βούδας, ο Βοντισάτβα, βρίσκεται εν μέσω κόσμου, αναπνέει τον αέρα του κόσμου, επικοινωνεί με τα πλάσματα του κόσμου, αλλά παραμένει αμόλυντος. Η Αγνότητά του δεν είναι απόσυρση, αλλά μεταμόρφωση.
«Όπως ο λωτός αναδύεται από τα ύδατα καθαρός, αναστάτος από τη βρωμιά του πυθμένα, έτσι και ο μαθητής πρέπει να ζει στον κόσμο χωρίς να κυριαρχείται από αυτόν. Τα νερά τον αγγίζουν χωρίς να τον βρέχουν.» Βουδιστική παραβολή από τον Κανόνα Πάλι
Στο βιβλίο που η Μπλαβάτσκυ επέλεξε να διαβάζεται κάθε χρόνο κατά την Εορτή του Λευκού Λωτού, τη «Φωνή της Σιγής», η ίδια εικόνα εμφανίζεται σε νέα μορφή. Ο μαθητής καλείται να καθαρίσει την ψυχή του «όπως ο λωτός τα πέταλά του». Η πνευματική πορεία δεν περιγράφεται ως άσκηση θεωρητικής γνώσης, αλλά ως άνθιση. Ως μία αύξηση που γίνεται μέσα στον χρόνο, με υπομονή, με ριζοβόληση σε βαθιά στρώματα, με αργό και αναπόφευκτο άνοιγμα προς το φως.
Υπάρχει εδώ μία φιλοσοφική παρατήρηση που δεν πρέπει να μας διαφύγει. Ο βουδισμός δεν αντιπαράθεσε ποτέ το φως στο σκοτάδι με τον τρόπο που τείνει να κάνει ο δυτικός μανιχαϊσμός. Η λάσπη δεν είναι κακή, είναι απαραίτητη. Τα σκοτεινά νερά δεν είναι εχθρός, είναι το μέσο μέσα στο οποίο η ψυχή καλλιεργείται. Το σκοτάδι δεν καταστρέφεται, μετασχηματίζεται. Και αυτή η ιδέα της μεταμόρφωσης, παρά της απόρριψης, ίσως αποτελεί τη βαθύτερη σοφία που κρύβει το σύμβολο του λωτού.
Η Μυστική Διδασκαλία. Ο Λωτός ως Κλειδί της Κοσμολογίας
Η Ελένη Μπλαβάτσκυ δεν εφηύρε έναν νέο συμβολισμό για τον λωτό, συνέθεσε τους αρχαίους. Στη Μυστική Δοξασία, το άνθος εμφανίζεται ως κλειδί για να κατανοήσουμε τη δομή ολόκληρης της πραγματικότητας, τόσο της κοσμικής όσο και της ανθρώπινης.
Στο κοσμολογικό της σύστημα, η Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ αναλύει τον λωτό μέσα από το πρίσμα της πολικότητας, Φωτιά και Νερό.
Η φωτιά, το ενεργό, αρσενικό, πνευματικό αρχέτυπο.
Το νερό, το παθητικό, θηλυκό, ουσιαστικό υπόστρωμα.
Ο λωτός είναι προϊόν και των δύο, ριζωμένος στο ύδωρ, ανοιχτός στο φως. Η ίδια η ύπαρξή του είναι αρμονία αυτών των δύο αρχών.
«Ένα από τα συμβολικά σχήματα για τη δυαδική δημιουργική δύναμη στη Φύση, ύλη και δύναμη στο υλικό επίπεδο, είναι το Padma, ο υδρόβιος λωτός της Ινδίας. Ο Λωτός είναι προϊόν θερμότητας (φωτιά) και νερού (ατμός ή Αιθέρας). Η φωτιά παριστά το Πνεύμα της Θεότητας, την ενεργό αρχή, ο Αιθέρας, η Ψυχή της ύλης, είναι η παθητική θηλυκή αρχή από την οποία αναδύεται παν πράγμα σε αυτό το Σύμπαν.» Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Η Μυστική Δοξασία, Τόμος Ι
Εξαιρετικά σημαντική είναι η παρατήρηση της Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ για τον σπόρο του λωτού. Μέσα στον σπόρο, πριν ακόμα φυτρώσει, υπάρχουν ήδη τελειωμένα φύλλα σε μικρογραφία. Αυτό για τη Μπλαβάτσκυ δεν είναι απλώς βοτανικό περίεργο, είναι αποκάλυψη ενός μεταφυσικού νόμου, ότι ο υλικός κόσμος δεν είναι παρά η εκδήλωση ενός προϋπάρχοντος πνευματικού σχεδίου. Τα «πνευματικά πρωτότυπα», τα αρχέτυπα, υπήρχαν πριν από τα πράγματα που εκδηλώνουν.
Αυτή η ιδέα δεν είναι μακριά από τον Πλάτωνα και η Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ το γνωρίζει καλά. Τα πλατωνικά Είδη, οι αριστοτελικές ενδελέχειες, τα νεοπλατωνικά πρωτότυπα, όλα συγκλίνουν στην ίδια βασική ιδέα, η μορφή προηγείται της ύλης. Ο λωτός, με τον σπόρο του που κρύβει ήδη το τέλειο φυτό, γίνεται φυσικό ανάλογο αυτής της φιλοσοφικής αλήθειας. Η φύση φιλοσοφεί και ο άνθρωπος μαθαίνει να την διαβάζει.
Σε ένα ακόμα βαθύτερο επίπεδο, η Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ χρησιμοποιεί τον λωτό για να αποτυπώσει τον κύκλο της κοσμικής εκδήλωσης, η Μάνβανταρα (η κοσμική περίοδος δραστηριότητας) και η Πραλάγια (η κοσμική ανάπαυση) αντιστοιχούν στο άνοιγμα και το κλείσιμο του λωτού. Ο κόσμος ανθίζει και ξαναβυθίζεται. Ανθίζει και ξαναβυθίζεται. Σε αυτό τον αιώνιο παλμό, ο λωτός είναι η ορατή εικόνα του Αθέατου Ρυθμού.
Φιλοσοφική Σύνθεση. Το Σύμβολο ως Κάτοπτρο
Φθάνοντας στο τέλος αυτού του ταξιδιού, μπορούμε να ρωτήσουμε:
Τι μαθαίνουμε από το σύμβολο του λωτού;
Τι μας λέει που δεν μπορεί να πει ο στείρος λόγος;
Πρώτον, μαθαίνουμε ότι η εκδήλωση δεν είναι πτώση. Η ύλη δεν είναι αντίπαλος του πνεύματος, είναι το έδαφος στο οποίο το πνεύμα ανθίζει. Ο λωτός δεν αντιμάχεται τα ύδατα από τα οποία αναδύεται, τα χρησιμοποιεί. Η κοσμική εκδήλωση, η δημιουργία του υλικού κόσμου, δεν είναι λάθος ή αμαρτία, είναι η ίδια η πράξη με την οποία η θεϊκή Σοφία γίνεται ορατή.
Δεύτερον, μαθαίνουμε ότι η καθαρότητα δεν είναι αποφυγή. Το άνθος αγγίζει τη λάσπη, διαπερνά τα θολά ύδατα, εκτίθεται στον αέρα και στο φως και παραμένει αμόλυντο. Ο σοφός που αγγίζει τον κόσμο χωρίς να αλλοιωθεί από αυτόν δεν έχει αποσυρθεί, έχει μεταμορφωθεί. Υπάρχει διαφορά μεταξύ αδιαφορίας και αμεταβλητότητας. Ο λωτός μάς την δείχνει.
Τρίτον, μαθαίνουμε ότι ο χρόνος είναι σύμμαχος. Ο λωτός δεν ανθίζει αμέσως. Ριζώνει αργά στον πυθμένα, αυξάνεται αθόρυβα μέσα από τα σκοτεινά νερά, και μόνον όταν ο καιρός έρθει, ανοίγει τα πέταλά του. Η πνευματική ανάπτυξη δεν επιταχύνεται με βιασύνη, ωριμάζει με ακρίβεια. Και αυτή η ωρίμανση είναι ήδη μέσα μας, σαν τα τέλεια φύλλα μέσα στον αγέννητο σπόρο.
Τέλος, μαθαίνουμε ότι το σύμβολο δεν είναι διακόσμηση, είναι γνώση. Οι αρχαίοι πολιτισμοί δεν χρησιμοποιούσαν σύμβολα επειδή δεν είχαν αρκετές λέξεις. Τα χρησιμοποιούσαν επειδή υπάρχουν αλήθειες που δεν εκφράζονται μέσα από ορισμούς, μόνον μέσα από εικόνες που μιλούν ταυτόχρονα στον νου, στην καρδιά και στο άγνωστο βάθος που βρίσκεται πέρα από αμφότερα.
Τιμώντας τη Μνήμη που Ανθίζει
Κάθε χρόνο, την 8η Μαΐου, Θεόσοφοι σε όλον τον κόσμο συγκεντρώνονται για να τιμήσουν τη μνήμη της Έλενα Περτόβνα Μπλαβάτσκυ. Η ίδια επέλεξε ως σύμβολο αυτής της ανάμνησης τον λευκό λωτό, όχι ένα μνημείο ούτε ένα βιβλίο, αλλά ένα ζωντανό άνθος που ανθίζει κάθε χρόνο, αμόλυντο, από τα νερά.
Ίσως εκεί κρύβεται και το βαθύτερο μήνυμά της. Η πνευματική παράδοση δεν είναι κάτι που κληροδοτείται νεκρό, είναι κάτι που πρέπει να ανθίζει εκ νέου σε κάθε εποχή, σε κάθε ψυχή. Δεν αρκεί να θαυμάζουμε τον λωτό που άνθισε χθες. Καλούμαστε να γίνουμε εμείς οι ίδιοι ο λωτός της εποχής μας.
Στα δύσκολα ύδατα του σύγχρονου κόσμου, με τον θόρυβό του, τις αδιαφορίες του, τις αβεβαιότητές του, το σύμβολο του λωτού εξακολουθεί να μιλά.
Μας θυμίζει ότι η ψυχή έχει τη δυνατότητα ανύψωσης. Ότι η λάσπη δεν είναι το τέλος, αλλά η αρχή. Ότι μέσα σε κάθε ανθρώπινη ύπαρξη, όσο βυθισμένη κι αν φαίνεται, κρύβονται ήδη τέλεια διαμορφωμένα, αναμένοντας τον καιρό τους, τα πέταλα της Αφύπνισης.
Ας ανθίσουμε
Μιχάλης Γρηγορίου