«Είσαι ελεύθερος να επιλέξεις, αλλά δεν είσαι ελεύθερος να επιλέξεις τις συνέπειες των επιλογών σου». Η φράση αυτή, αν και απλή, αγγίζει ένα από τα βαθύτερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης: τη σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα, ανάμεσα στη βούληση και στον νόμο που διέπει την εκδήλωση των πραγμάτων.
Ο άνθρωπος γεννιέται μέσα σε έναν κόσμο όπου η ελευθερία δεν είναι απεριόριστη, αλλά ούτε και ανύπαρκτη. Βρίσκεται σε ένα ενδιάμεσο πεδίο, όπου μπορεί να επιλέξει τη στάση του, την κατεύθυνσή του, τις πράξεις και τις προθέσεις του. Εκεί ακριβώς αναδύεται η ευθύνη. Διότι κάθε επιλογή είναι μια δύναμη δημιουργίας. Είναι ένας σπόρος που εισέρχεται στο έδαφος του χρόνου και αργά ή γρήγορα θα βλαστήσει.
Ο αρχαίος στωικός φιλόσοφος Επίκτητος δίδασκε ότι δεν εξουσιάζουμε τα γεγονότα, αλλά εξουσιάζουμε την προαίρεσή μας. Η εσωτερική μας στάση είναι το πραγματικό πεδίο ελευθερίας. Όταν ο άνθρωπος αποφασίζει, θέτει σε κίνηση αόρατες αλυσίδες αιτίων και αποτελεσμάτων, οι οποίες θα επιστρέψουν κάποτε ως εμπειρία, μάθημα ή δοκιμασία.
Ο Πλάτων παρομοίαζε την ψυχή με ηνίοχο που προσπαθεί να κατευθύνει τα άλογα των παθών και των επιθυμιών. Η επιλογή είναι η στιγμή κατά την οποία ο ηνίοχος κρατά τα ηνία. Όμως, μόλις το άρμα κινηθεί, η πορεία του ακολουθεί τους νόμους της κίνησης που ο ίδιος προκάλεσε.
Στη Θεουργία, η ανθρώπινη βούληση θεωρείται αντανάκλαση της θείας δημιουργικής δύναμης. Ο νεοπλατωνικός θεουργός Ιάμβλιχος υποστήριζε ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παρατηρητής του σύμπαντος αλλά συνεργός της θείας εκδήλωσης.
Κάθε σκέψη, κάθε πρόθεση και κάθε πράξη είναι μια επίκληση δυνάμεων που υπερβαίνουν το ορατό επίπεδο. Όταν επιλέγουμε, δεν μεταβάλλουμε μόνο τις εξωτερικές συνθήκες, μετασχηματίζουμε και το εσωτερικό ενεργειακό πεδίο της ψυχής μας.
Στη θεουργική αντίληψη, η ελευθερία δεν είναι το δικαίωμα να κάνουμε ό,τι θέλουμε, αλλά η ικανότητα να ευθυγραμμίζουμε τη βούλησή μας με τον ανώτερο Νου. Όσο περισσότερο η επιλογή πηγάζει από το βαθύτερο πνευματικό κέντρο, τόσο περισσότερο οι συνέπειές της οδηγούν σε αρμονία.
Η Καμπαλά διδάσκει ότι η πραγματικότητα δομείται μέσα από το Δέντρο της Ζωής, όπου κάθε Σεφίρα αντιπροσωπεύει μια βαθμίδα εκδήλωσης της θείας ενέργειας.
Οι Καμπαλιστές θεωρούν ότι κάθε ανθρώπινη επιλογή δημιουργεί μια νέα διαδρομή μέσα στο Δέντρο. Ο άνθρωπος βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα στο Χέσεντ (Έλεος) και τη Γκεβούρα (Αυστηρότητα), ανάμεσα στη διαστολή και στον περιορισμό, στην προσφορά και στην κρίση.
Η Εσωτερική Παράδοση αναφέρει: «Ο άνθρωπος κινεί ένα νήμα στη γη και το νήμα πάλλεται στους ουρανούς.»
Η επιλογή επομένως δεν είναι μόνο προσωπικό γεγονός. Επηρεάζει ολόκληρο το πλέγμα σχέσεων μέσα στο οποίο ζει η ψυχή. Κάθε πράξη δημιουργεί ένα αποτύπωμα στο πεδίο της ύπαρξης, μια εγγραφή στο αόρατο βιβλίο της ζωής.
Ο Ερμητισμός εκφράζει ίσως με τον πιο άμεσο τρόπο τη σχέση επιλογής και συνέπειας.
Στο Ερμητικό αξίωμα αναφέρεται: «Κάθε Αιτία έχει το Αποτέλεσμά της και κάθε Αποτέλεσμα έχει την Αιτία του.»
Τίποτε δεν συμβαίνει τυχαία. Εκείνο που οι άνθρωποι αποκαλούν τύχη, μοίρα ή σύμπτωση είναι συχνά η εκδήλωση αιτιών που δεν μπορούν ακόμη να διακρίνουν.
Ο σοφός, σύμφωνα με την Ερμητική Διδασκαλία, επιδιώκει να γίνει αιτία και όχι απλώς αποτέλεσμα. Να ζει συνειδητά, γνωρίζοντας ότι κάθε σκέψη εκπέμπει δόνηση, κάθε λόγος γεννά μορφή και κάθε πράξη επιστρέφει ως εμπειρία.
Η ελευθερία λοιπόν δεν αναιρεί τον νόμο. Αντίθετα, εκφράζεται μέσα από τη γνώση του νόμου.
Οι Αλχημιστές δεν ενδιαφέρονταν μόνο για τη μετατροπή των μετάλλων σε χρυσό. Η αληθινή τους αναζήτηση ήταν η μεταστοιχείωση του ίδιου του ανθρώπου.
Κάθε επιλογή αποτελεί ένα Αλχημικό στάδιο.
Η άγνοια παράγει μόλυβδο. Η επίγνωση παράγει χρυσό.
Όταν κάποιος αποφεύγει να αναλάβει την ευθύνη των επιλογών του, παραμένει δέσμιος της ακατέργαστης ύλης του εαυτού του. Όταν όμως αποδέχεται τις συνέπειες, ακόμη και τις δυσάρεστες, τότε αρχίζει η εσωτερική μεταμόρφωση.
Οι Αλχημιστές έλεγαν: «Η φωτιά που καταστρέφει είναι η ίδια που εξαγνίζει.»
Οι συνέπειες των πράξεών μας είναι συχνά αυτή η φωτιά. Άλλοτε πονά, άλλοτε δοκιμάζει, πάντοτε όμως αποκαλύπτει.
Σε πολλές Εσωτερικές Σχολές εμφανίζεται η ιδέα ότι κάθε ενέργεια επιστρέφει στον δημιουργό της.
Το κάρμα δεν είναι τιμωρία ούτε ανταμοιβή. Είναι ισορροπία.
Η ζωή επιδιώκει να επαναφέρει την αρμονία εκεί όπου δημιουργήθηκε ανισορροπία. Έτσι, οι συνέπειες δεν έρχονται για να εκδικηθούν τον άνθρωπο, αλλά για να τον διδάξουν.
Μέσα από αυτή την οπτική, κάθε εμπειρία γίνεται καθρέφτης. Ο άνθρωπος συναντά στον κόσμο αυτό που κάποτε έθεσε ο ίδιος σε κίνηση, είτε το θυμάται είτε όχι.
Οι περισσότερες Εσωτερικές Παραδόσεις μιλούν για τη μοίρα όχι ως αμετάβλητο σχέδιο, αλλά ως ζωντανό υφαντό.
Κάθε μέρα, κάθε σκέψη, κάθε απόφαση προσθέτει μία νέα κλωστή.
Υπάρχουν νήματα που παραλαμβάνουμε από το παρελθόν, από την κληρονομιά, τον χαρακτήρα, τις συνθήκες της γέννησης και τις προηγούμενες εμπειρίες. Υπάρχουν όμως και νήματα που υφαίνουμε εμείς οι ίδιοι.
Γι’ αυτό η μοίρα δεν είναι φυλακή. Είναι συνεργασία.
Ο άνθρωπος δεν επιλέγει πάντοτε τις συνθήκες που συναντά, αλλά επιλέγει ποιος θα γίνει μέσα σε αυτές.
Η ελευθερία και η συνέπεια δεν είναι αντίθετες δυνάμεις. Είναι οι δύο όψεις του ίδιου μυστηρίου.
Οι επιλογές είναι τα φτερά που επιτρέπουν στην ψυχή να κινηθεί. Οι συνέπειες είναι η σκιά που ακολουθεί αυτά τα φτερά πάνω στη γη.
Δεν υπάρχει πτήση χωρίς σκιά. Δεν υπάρχει πράξη χωρίς αντίκτυπο. Δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς ευθύνη.
Ο άνθρωπος είναι πράγματι κυρίαρχος των αποφάσεών του. Στη σιωπηλή στιγμή της επιλογής κατέχει ένα προνόμιο σχεδόν θεϊκό, να κατευθύνει τη δύναμη της βούλησής του προς όποια κατεύθυνση επιθυμεί.
Όμως από τη στιγμή που ο σπόρος πέσει στο χώμα του χρόνου, αρχίζει ένα ταξίδι που δεν μπορεί πια να ανακληθεί. Τότε ο άνθρωπος γίνεται συνοδοιπόρος των καρπών που ο ίδιος έσπειρε.
Και ίσως η μεγαλύτερη σοφία να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Να επιλέγουμε με επίγνωση, γνωρίζοντας ότι κάθε απόφαση είναι μια πράξη δημιουργίας, κάθε πράξη ένας σπόρος πεπρωμένου και κάθε συνέπεια ένας δάσκαλος που επιστρέφει για να μας αποκαλύψει ποιοι πραγματικά είμαστε.
Μιχάλης Γρηγορίου